पेशवेकालीन लक्ष्मी नारायण मंदिरात ‘पीठाची महालक्ष्मी’ सोहळा भक्तिभावात

श्रीवर्धन : अनिकेत मोहित

कोकणच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवाची साक्ष देणाऱ्या श्रीवर्धन येथील पेशवेकालीन श्री लक्ष्मी नारायण मंदिरात अश्विन शुद्ध सप्तमीच्या निमित्ताने पारंपरिक ‘पीठाची महालक्ष्मी’ सोहळा मोठ्या उत्साहात आणि भक्तिमय वातावरणात साजरा करण्यात आला. शतकानुशतके जपल्या जाणाऱ्या या वैशिष्ट्यपूर्ण धार्मिक परंपरेमुळे मंदिर परिसरात मंगलमय वातावरण निर्माण झाले होते. ब्राह्मण समाजाच्या वतीने या उत्सवाचे वर्षानुवर्षे नियोजन करून विधिवत पूजन केले जाते. श्रीवर्धनच्या ऐतिहासिक धार्मिक परंपरेचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणारा हा सोहळा भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र ठरला आहे.

पेशव्यांचे मूळ गाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या श्रीवर्धन नगरीला ऐतिहासिक वारशाबरोबरच समृद्ध धार्मिक परंपरेची जोड लाभली आहे. येथील श्री लक्ष्मी नारायण मंदिर हे भट पेशवे घराण्याशी संबंधित महत्त्वाचे ऐतिहासिक मंदिर मानले जाते. मंदिरातील काळ्या पाषाणातील श्री विष्णूची देखणी मूर्ती, तिची वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यशैली आणि मंदिराशी जोडलेला इतिहास यामुळे या देवस्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे येथील प्रत्येक पारंपरिक उत्सवाला धार्मिकतेसोबतच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही लाभते.

पीठाच्या महालक्ष्मीची वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा

शारदीय नवरात्रोत्सवात अश्विन शुद्ध सप्तमीला ‘पीठाची महालक्ष्मी’ पूजनाची परंपरा विशेष श्रद्धेने पाळली जाते. पारंपरिक पद्धतीने पिठापासून देवीचे प्रतीक किंवा मुखवटा तयार करून त्याची विधिवत प्रतिष्ठापना केली जाते. त्यानंतर देवीची पूजा-अर्चा करून तिला पारंपरिक नैवेद्य अर्पण केला जातो. या वैशिष्ट्यपूर्ण पूजनामुळे या उत्सवाला ‘पीठाची महालक्ष्मी’ असे नाव पडले आहे.

ब्राह्मण समाजाच्या वतीने या पूजेचे नियोजन आणि धार्मिक विधी पारंपरिक पद्धतीने पार पाडले जातात. पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केलेली ही परंपरा आजही तितक्याच श्रद्धेने पुढे नेली जात असल्याने श्रीवर्धनच्या सांस्कृतिक जीवनात या उत्सवाला अनन्यसाधारण स्थान आहे. धार्मिक विधी, पारंपरिक पूजनपद्धती आणि देवीप्रती असलेली निष्ठा यांमुळे या सोहळ्याचे वेगळेपण जपले गेले आहे.

श्रद्धा, संस्कृती आणि परंपरेचा संगम

उत्सवाच्या निमित्ताने मंदिरात देवीचे पूजन, आरती आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले. देवीच्या दर्शनासाठी श्रीवर्धन शहरासह परिसरातील भाविकांनी मंदिरात उपस्थिती लावली. विशेषतः महिला भाविकांमध्ये या उत्सवाबाबत मोठी श्रद्धा दिसून आली. पारंपरिक धार्मिक विधी आणि भक्तिमय वातावरणामुळे मंदिर परिसरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले होते.

श्रीवर्धनची ओळख केवळ पेशव्यांची ऐतिहासिक भूमी म्हणून नाही, तर आपल्या प्राचीन देवस्थानांचा आणि धार्मिक परंपरांचा वारसा जपणारी नगरी म्हणूनही आहे. अशा परंपरांमुळे स्थानिक संस्कृतीचे जतन होण्याबरोबरच नव्या पिढीलाही आपल्या ऐतिहासिक वारशाची ओळख होते. ब्राह्मण समाजाच्या पुढाकारातून दरवर्षी पार पडणारा ‘पीठाची महालक्ष्मी’ सोहळा हा त्याच परंपरागत सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वपूर्ण भाग ठरत आहे.